Mamy już na naszym blogu cykl poświęcony etapom rozwoju psychomotorycznego Maluchów. Zwracamy tam uwagę na prawidłowe zachowania, a te, które powinny rodziców zaniepokoić i skłonić do wizyty u specjalisty. Rozpoczynamy zatem kolejny cykl poświęcony niemowlakom – tym razem przybliżymy wam jak oraz kiedy rozwijają się zmysły waszych Maluszków!
Rozwój zmysłów w życiu płodowym
Od chwili zapłodnienia do momentu narodzin masa ciała dziecka zwiększy się 5 milionów razy – czyż to nie gigantyczna liczba .
Twój maluszek, jeszcze przed narodzeniem przygotowuje się do przyjścia na świat nie tylko pod względem fizycznym, to znaczy wzrostem i przybieraniem na wadze, ale również pod względem kształtowania się jego zmysłów.
Płód uzyskuje wrażliwość na dotyk już w 7 tygodniu ciąży. Wraz z upływem czasu ta wrażliwość wzrasta i w 17 tygodniu obejmuje większość ciała.
Pierwsze procesy poznawcze u niemowląt
W okresie powyżej 16 tygodnia Maluch odbiera wrażenia dźwiękowe i świetlne odwraca się od brzucha mamy, na który pada ostre światło. W bodźcach dźwiękowych nie mówimy jeszcze o interpretacji muzyki a raczej słuchaniu przez „ścianę”. Badania dowodzą, że milej odbiera muzykę łagodną, aniżeli ostrego rocka, na który to gatunek reaguję nerwowym kopaniem. Być może tańczy ?
Badania wykazały, że już w 24 tygodniu obserwacji sonograficznej, zachowania maluszka mogą świadczyć o pierwszych procesach poznawczych. Dziecko marszczy brwi, robi miny, uśmiecha się. W trakcie niepokoju silnie ssie kciuk czasami tak mocno, że powstają pęcherze na nim! Co ciekawe, maluch uczy się uśmiechać w łonie mamy, ale nie potrafi marszczyć brwi przez pierwsze 6 miesięcy po narodzinach
Badanie przedmiotów poprzez buzię jest naturalnym zachowaniem niemowląt 🙂
Badania wykazały, że już w 24 tygodniu obserwacji sonograficznej, zachowania maluszka mogą świadczyć o pierwszych procesach poznawczych. Dziecko marszczy brwi, robi miny, uśmiecha się. W trakcie niepokoju silnie ssie kciuk czasami tak mocno, że powstają pęcherze na nim! Co ciekawe, maluch uczy się uśmiechać w łonie mamy, ale nie potrafi marszczyć brwi przez pierwsze 6 miesięcy po narodzinach
Sen oraz zmysł dotyku u Maluchów
Naukowcy wskazują, że inne zachowania myślowe związane są ze snem. Badania sonograficzne wykazały, że faza REM snu występuje już w 23 tyg. ciąży. W 36 tyg. Maluszek wykazuje inne fazy snu. Można się pokusić o twierdzenie, że nasz u naszego malucha suma marzeń sennych jest równa ilości „przespanych” godzin.
Skóra noworodka jest cieńsza niż osoby dorosłej co powoduje, że zakończenia nerwowe nie są tak dobrze izolowane ponad to zakończenia te są liczniejsze niż u osoby dorosłej. W momencie narodzin, część mózgu odpowiedzialna za przetwarzania wrażeń dotykowych jest lepiej rozwinięta niż jakikolwiek inny fragment mózgu.
Należy tu dodać, że to dopiero początek drogi na drodze doznań dotykowych zresztą jak dojrzewania i rozwoju pozostałych zmysłów.
Jak rozwija się wzrok niemowląt
Można powiedzie, wzrok rozwija się do pewnego stopnia przed urodzeniem. Nie mówimy jeszcze wówczas o ostrości, czy spostrzegawczości, ale o odbieraniu wrażeń świetlnych.
Wzrok Malucha rozwija się bardzo dynamicznie i jest drugim obok smaku podstawowym zmysłem poznawczym
Powieki naszego maluszka rozpoczynają się kształtować w okolicy 10 tyg. I pozostają złączone do 26 tyg. Ale to nie ogranicza mu możliwość reagowania na ostre światło padające na brzuch mamy.
Po urodzeniu do okresu 2 miesiąca maluszki ostro widzą przedmioty i twarze w odległości ok. 20-30 cm od twarzy. Fascynuje je szczególnie twarz rodziców czy opiekunów. W wieku od 2-4 m. doskonalą wzrok i lustrują całe pole widzenia. Zaczynają preferować wzory o wzrastającym stopniu trudności. Wolą linie faliste i kształty od linii prostych oraz kantów.
Doskonalą rozpoznawanie twarzy i sylwetek, w obserwacji ich zachowań można domniemać, że zapamiętują to co widzą – a więc nie są takimi małymi głuptaskami. Powyżej tego okresu dziecko ostrzy wzrok do przedmiotów znajdujących się bliżej i dalej.
Mała ciekawostka – Maluchy widzą kolory i barwy ale ich zdolność rozróżniana będzie się kształtować od 3 – 7 lat. Jeśli w tym okresie niepokoi nas niezdolność dziecka do rozróżniana kolorów, topowinniśmy się udać do specjalisty bo być może nasz maluch cierpi na daltonizm (niezdolność rozróżniania barw).
Moment, w którym Twój Maluch stawia swoje pierwsze kroki jest wyczekiwany, niezapomniany. Ma w sobie coś magicznego. Oto bowiem Twoja pociecha zyskuje stuprocentową samodzielność lokomocyjną i może z uśmiechem eksplorować już nie tylko przestrzeń w mieszkaniu, lecz także cały świat na zewnątrz. A skoro już wybieramy się na zewnątrz, to należałoby się zastanowić jakie kupić pierwsze buty. Na to pytanie odpowiemy wam w niniejszym artykule, który przygotowaliśmy we współpracy z nowym partnerem Falmedu i Klubu Malucha – firmą KokoLeti, sklepem stacjonarnym (z siedzibą w Suchym Lesie) i internetowym z bucikami dla dzieci.
Czy dziecko powinno nosić buty w domu?
Jak mogliście przeczytać w naszym artykule o stópkach niemowląt, jesteśmy zwolennikami „golizny” w przestrzeni domowej. Również jeśli chodzi o chodzące Maluchy, rekomendujemy wam aby w miarę możliwości nie zakładać dziecku w domu żadnych kapcioszków. Jeśli wasz dom czy mieszkanie ma dużo śliskiej podłogi, to można zakupić specjalne skarpetki przeciwpoślizgowe.
Podeszwa każdego bucika, w tym również najcieńszych kapcioszków, bamboszków i innych przewidzianych do zamkniętych przestrzeni, nie jest unerwiona. A zatem uniemożliwia (lub utrudnia) ona zbieranie Maluchowi doświadczeń sensorycznych, a także utrudnia mu pełne obciążanie całej stopy, w tym również jej lewej i prawej krawędzi. Możecie zaobserwować u Maluchów, które zaczynają chodzić, iż koślawią one stopę, to znaczy stawiają ją na prawej i na lewej krawędzi – w ten sposób ją równomiernie obciąża.
A zatem jeśli w domu nie, to nasuwa się naturalne pytanie, które brzmi…
Kiedy kupić pierwsze buty dla dziecka?
Buty kupujemy Maluchowi dopiero wtedy, gdy będziemy się z Maluszkiem wybierali na zewnątrz, na powierzchnię gdzie należy zabezpieczyć stopę – piasek, trawnik itp. Wśród propozycji naszego partnera, KokoLeti, znajdziecie zarówno buty dedykowane do „pierwszych kroków”, jak i takie, które kupujemy nieco później, na etapie 15-18 miesięcy. Właściwości obu butów są dostosowane do krzywizny stopy dziecka, która rozwija się bardzo dynamicznie, wraz z opanowywaniem przez niego sztuki chodzenia.
Jaki rozmiar pierwszych bucików?
Stopa niemowlaka rośnie bardzo szybko. Dlatego też mając to na uwadze kupujemy bucik zawsze rozmiar większy. I tak nie zauważymy jak szybko będziemy musieli je wymieniać na następne, bo będą już za małe. O dobranie prawidłowego rozmiaru zapytajcie profesjonalistów w sklepie. KokoLeti korzysta z miarek, jednakże nie sugerują się do końca wskazanym rozmiarem. Jako eksperci wiedzą, która miarka zaniża, a która zawyża rozmiar. Nasi partnerzy zwracają również uwagę na konieczność zmierzenia obu stópek Malucha. Pamiętajcie też o regularnym sprawdzaniu długości stopy!
Jakie buty kupić z fizjoterapeutycznego punktu widzenia?
Na naszych zajęciach w Klubie Malucha wielokrotnie powtarzam, że buty muszą się przede wszystkim podobać wam – rodzicom. Obecnie na rynku jest taka mnogość rozwiązań, wystarczy tylko spojrzeć na bardzo szeroką ofertę KokoLeti. W ich sklepie każdy, nawet najbardziej wymagający rodzic znajdzie coś dla swojego Malucha. Zostawię zatem przedstawienie konkretnych rozwiązań naszemu partnerowi, skupiając się na cechach dobrego buta, z mojego, fizjoterapeutycznego punktu widzenia.
Buty na rzep czy sznurowane?
Buty na rzep to z pewnością duża wygoda i komfort zakładania/zdejmowania, ale co do zasady nie gwarantują takiej stabilności stopy i stawu skokowego, jak te sznurowane. W przypadku butów sznurowanych zwróćcie uwagę na to, aby były to przynajmniej 4 dziurki. Zapewnia to większą ilość punktów podparcia i stabilizacji stopy. Nasi partnerzy z KokoLeti zwrócili nam jednak uwagę, iż co raz częściej producenci rezygnują ze sznurowadeł właśnie na rzecz rzep. Biorąc pod uwagę jakość obuwia oferowanego przez sucholeski sklep, możemy mieć pewność iż również taki rodzaj zapięcia będzie w pełni bezpieczny dla waszego Malucha.
Jaki powinien być czubek buta?
Do wieku przynajmniej 2 lat rekomenduje rodzicom, aby czubek buta był zabudowany. A jeśli koniecznie upierają się przy otwartych sandałkach, to niech wybiorą rozmiar większy lub też model, w którym przód/czubek buta jest szerszy i dłuższy. Chodzi o zabezpieczenie koniuszków palców oraz paznokci.
But powinien mieć lekko zadarty czubek, tak aby położony na płaskiej powierzchni kołysał się. Test możesz wykonać w sklepie – połóż bucik na ladzie i naciśnij czubek. Zadarty czubek pozwala prawidłowo odbić się stopie o podłoże, Maluch nie wbija się w powierzchnię. Istotne jest również aby czubek nie był zbyt giętki. Jeśli but wygina się do kąta 90 stopni to nie jest dobry, jest za miękki. Powinien się wyginąć w około 1/3 i dawać wyraźny opór.
Jaka powinna być cholewka buta?
W przypadku pierwszych bucików, które kupujecie Maluchom w okolicach 12-14 miesiąca życia, to cholewka powinna być ustawiona względem podeszwy pod kątem prostym. Powyżej drugiego życia poszukujcie już bucików, w których jest ona delikatnie pochylona do przodu. Gwarantuje to odpowiednią do wieku stabilizację pięty.
Buty powinny być również lekkie aby zbytnio nie obciążały nóżki Malucha. Powinny być także umiarkowanie twarde.
Jakie buty kupić dziecku?
Z całą pewnością warto zwrócić na to aby materiał, z którego wykonano buciki był dobrej jakości. KokoLeti proponuje obuwie wykonane ze skór garbowanych czy farbowanych, jednakże nie zawierających ani grama szkodliwych substancji. Ich buty są szerokie w paluszkach, a także nie zawierają żadnych zbędnych usztywnień. Naturalny materiał daje gwarancję, iż bucik będzie „naśladował” gołą stopę.
Fachowe doradztwo gwarantuje, że dobiorą oni obuwie, które swoim właściwościami będzie odpowiednio dostosowane również do bardziej wymagających stópek – wąskich, szerokich, z wysokim podbiciem czy wysokim przegubem.
Ręcznie wykonane w całości z miękkiej skóry. Również środek bucika oraz wkładka wykonane są ze skóry. Stabilizujący zapiętek oraz elastyczna podeszwa wpisują się w idealne parametry buta, o których wspomnieliśmy wyżej. Większość modeli z tej serii jest sznurowana, ale KokoLeti posiada też w swojej ofercie również model na rzepy. Po uszyciu buciki leżakują na kopytach przez 36 godzin, co pozwala skórze na odprężenie a także na zachowanie odpowiedniego kształtu. Niewątpliwym plusem butów tej marki jest dożywotnia gwarancja udzielana przez producenta.
W tej serii znajdziecie zarówno buciki wyższe w czarnym kolorze, jak i też półbuty w uniwersalnym jagodowym kolorze. Cienka i elastyczna podeszwa, dostosowująca się do stópki Malucha, zapewniają bardzo dobre czucie podłogi. A brak usztywnień gwarantuje efekt bosej stopy. Buty są nie tylko bardzo funkcjonalne, ale również wykonane z najwyższą dbałością o detale. Naturalna skóra zapewni dobrą wentylację i nie przegrzewanie się stópki. Obuwie jest lekkie, miękkie i wygodne. Producent posiada prestiżowy certyfikat Zdrowej Stopy.
Sandały – wymarzone obuwie na lato. Lekkie, wygodne i przewiewne. Do 2 roku życia zalecamy wam aby decydować się raczej na modele z zabudowanym przodem, co pozwoli chronić palce i paznokcie przed bolesnym zadarciem. Naturalnie w swoim szerokim asortymencie KokoLeti posiada również takie rozwiązania. Sandałki marki Emel, w wersjach zarówno dla chłopca, jak i dziewczynki. Zapinane na pojedynczy rzep, w przypadku modeli z regulacja tęgości na dwa rzepy. Wykonane ze skóry, z trwałą i elastyczna podeszwą o antypoślizgowych właściwościach.
Obuwie posiada bardzo lekką i miękką podeszwę, dzięki czemu doskonale sprawdzi się jako pierwsze buciki dla Malucha. Dedykowane zarówno tym niemowlakom, które już opanowały sztukę chodzenia, jak i tym, które są na etapie jej szlifowania. Welur i miękka skóra nappa, z których to materiałów są wykonane, to gwarancja wysokiej jakości, wygody i trwałości trzewików. Podeszwa o opisanych wyżej właściwościach w połączeniu z skórzaną podszewką oraz wyjmowaną wkładką zapewnią efekt „bosej stopy”.
Rozwiązania z tej serii są idealne do nauki chodzenia i oswajania Malucha z bucikiem na stopie. W propozycjach KokoLeti znajdziecie model idealny zarówno dla dziewczynki jaki i chłopczyka. Oddychająca, elastyczna, wierzch wykonany ze skóry połączonej z bawełną lub materiałem technicznym oraz 100% skórzana wkładka to gwarancja wygody. Buciki są bardzo lekkie dzięki czemu nie będą nadmiernie obciążały stópki dziecka.
Wykonane z miękkiej, licowej skóry, z aksamitną w dotyku skórzaną podszewką. Sznurówka umożliwia dostosowanie obuwia zarówno do szczupłej, jak i tęższej stópki dziecka. Podobnie jak pozostałe modele proponowane przez KokoLeti posiadają wzmocniony zapiętek, który stabilizuje stopę i utrzymuje ją we właściwej pozycji. Niewątpliwą zaletą bucików jest podeszwa charakteryzująca się bardzo dobrą przyczepnością do podłoża oraz właściwościami antypoślizgowymi. Dodatkowo system Shock Absorber zwiększa amortyzację na twardym podłożu. Trzewiki Primigi to bardzo dobry stosunek jakości do ceny i doskonały wybór dla Maluchów stawiających pierwsze kroki.
Po krótkiej przerwie wracamy do was z kontynuacją cyklu „Prawidłowych i nieprawidłowych zachowań niemowląt”. W tej części skupię się na opisaniu rozwoju psychomotorycznego Maluchów na początku 3 kwartału, a więc w 7 miesiącu życia.
Rozwój niemowląt w 7 miesiącu
Okres 7 miesiąca to moment, w którym dziecko ma rozwiniętą zdolność motoryczną ukierunkowaną na tzw. swobodę przemieszczania się. Polega ona na tym, że Maluch posiada zdolność swobodnego obracania się z pleców na brzuch. Może to czasami przysparzać kłopotu rodzicom podczas ubierania, rozbierania czy zmiany pieluchy, bo w momencie położenia Malucha na plecach, ma on wielką ochotę obrócić się na brzuch. Właśnie dlatego warto znać techniki, omówione w Akademii Falmed, aby opieka nad dzieckiem była łatwiejsza. Nierzadko rodzicom wydaje się, że Maluch specjalnie przeciwstawia się i robi im to na złość. W rzeczywistości jednak zachowanie to wynika z jego ogromnej potrzeby do przebywania na brzuchu i kontynuacji przygotowywania się do lokomocji w czworakach.
Wysoki podpór na łokciach – minipompki
Przez pierwsze półrocze niemowlę miało dużą aktywność na plecach i częściej przebywało w tej pozycji. Z początkiem 7 miesiąca ma znakomity plan na realizację podporu na wysokich ramionkach, czyli zmienia pozycję z podporu na łokciach i zaczyna wchodzić w wysokie podpory (zdjęcie 1 poniżej). Kontynuuje to doskonalenie przez takie mini pompki. Opiera dłonie płask o podłoże, kciuk jest szeroko rozwarty na zewnątrz i wysoko podnosi się na ramionkach, rozglądając się po otoczeniu. To ćwiczenie omawiamy również w naszych kursach.
Zdjęcie 1 – Wysoki podpór na wyprostowanych łokciach
Dysocjacja głowy i oderwanie klatki piersiowej
Kolejnym, bardzo istotnym elementem rozwojowym w 7 miesiącu jest swobodna dysocjacja głowy Malucha. Polega ona na tym, że każdy skręt głowy w prawo lub w lewo nie zaburza jego płaszczyzny podporu. Innymi słowy przy skręcie głowy i jej wysokim uniesieniu łokcie pozostają proste.
Powiązanymi z dwoma elementami powyżej jest kolejna zdolność osiągana przez Malucha w 7 miesiącu, którą omawiamy w Akademii Falmed, a mianowicie wyraźne oderwanie klatki piersiowej od podłoża. Zauważamy, że wyraźnie zmniejsza się płaszczyzna podparcia. Maluch odrywa obręcz barkową, odrywa klatkę piersiową i pozostaje ułożony w oparciu na samym brzuchu i miednicy (zdjęcie 2 poniżej).
Zdjęcie 2 – Maluch odrywa klatkę piersiową od podłoża
Przemieszczanie się niemowląt w 7 miesiącu
Następnym elementem rozwojowym Malucha, któremu warto poświęcić sporo uwagi jest możliwość przemieszczania się. No i na tym polu możemy obserwować pełną paletę wariacji pomysłów Maluszków, dlatego poświęciliśmy na to dużo czasu w naszym kursie.
Prawidłowe metody lokomocji Maluchów
Pełzanie przypominające czołganie się przez osobę dorosłą, czyli tzw. naprzemienności skośnej. Prawa ręka Malucha idzie na ramieniu, ugina się lewa nóżka w biodrze i w kolanku. Maluch mając możliwość podparcia nogi na podłożu odpycha się na przemian, tak jak czołgająca się osoba dorosła.
Przemieszczanie się w przód używając obydwojga przedramion, używając tylko i wyłącznie kończyn górnych (zdjęcia 3 i 4 poniżej).
Zdjęcie 3 – Maluch przemieszcza się przy użyciu tylko i wyłącznie kończyn górnych
Zdjęcie 4 – Maluch przemieszcza się przy użyciu tylko i wyłącznie kończyn górnych
Wykorzystanie wysokiego podporu. Na śliskim podłożu Maluch wspina się wysoko na proste łokcie i przesuwa się w tył. Sunie do tyłu i w tej kombinacji powtarza swoją organizację ruchu. Czasami Maluch w ten sposób „kombinuje” dostanie się do jakiejś zabawki (zdjęcia 5 i 6 poniżej).
Zdjęcie 5 – Maluch unosi się na wyprostowanych łokciach do góry i przesuwa się w tył raczkując
Zdjęcie 6 – Maluch unosi się na wyprostowanych łokciach do góry i przesuwa się w tył raczkując
Najbardziej złożoną formą aktywizacji Malucha, którą widziałem jest to nieużywanie rąk i nóg, ale taka specyficzna forma wysokiego uniesienia bioder do góry i poruszanie się ruchem robaczkowym w przód lub w tył. Ta forma lokomocji jest na pograniczu normy i nieprawidłowości, chociaż bliżej jej do normy, pod warunkiem, że Maluch zachowuje symetrię. Z reguły ten model przemieszczania się jest krótkotrwały, trwa kilkanaście dni, a następnie przeradza się w poprzednie formy przemieszczania się w przód.
Nieprawidłowe sposoby lokomocji niemowląt
Czołganie się na jednym przedramieniu, a więc wyraźny aspekt asymetrii. Maluch będzie bardzo aktywnie się przemieszczał przy użyciu tylko jednego z ramion, w ogóle nie przenosząc ciężaru ciała na drugą stronę, co będzie pogłębiało asymetrię.
Prawidłowe i nieprawidłowe zachowania Maluchów w 7 miesiącu
Maluch doskonali swoją formę sięgania do przodu. 7 miesiąc jest momentem istotnego przełomu rozwoju zdolności chwytnych, umiejętności podejmowania zabawy z przedmiotami leżącymi zarówno z przodu, jak i z boku. Jak tłumaczymy w Akademii Falmed, w tym okresie Maluch przemieszcza bardzo intensywnie ciężar swojego ciała na jedno przedramię. W mojej nomenklaturze ta pozycja nazywana jest „łokciem prezesa” (perfekcyjny łokieć prezesa jest na zdjęciu znajdującym się na samej górze, nad tytułem). W tej pozycji niemowlę leżąc na półboku opiera się na przedramieniu, a druga ręka staje się całkowicie wolna od podporu i może wykonywać ruchy w przód, w bok i w tył – bardzo często inicjowane przez Maluchy – poza oś stawu barkowego.
Przygotowania do czworaków
Opanowanie i realizacja „łokcia prezesa” jest na tyle istotna, że przygotowuje to Malucha do możliwości czworakowania. Brak tego rodzaju aktywności jest sygnałem, iż kontrola osiowa tułowia Malucha może nie być na odpowiednim poziomie. Obserwujemy tutaj dwa rodzaje nieprawidłowości:
Wiotkość osiowa – wówczas Maluch nie podnosi się, z klatką piersiową do góry, nie przemieszcza się na prawą lub lewą stronę.
Wzmożone napięcie mięśniowe – wówczas Maluch w ogóle nie lubi przebywać na brzuchu, nie opiera się na przedramionach i skrzydełkuje ramionami, o czym więcej w dalszej części tekstu.
W tym okresie prawidłowym zachowaniem jest podciąganie obydwu kolan w kierunku brzuszka, zginając je w stawach biodrowych w kącie 90 stopni i wejścia w pozycję czworaków. Nie jest wymagane aby wszystkie Maluchy w 7 miesiącu to robiły, ta aktywność tyczy się silnych rozwojowo niemowląt, ale jest jak najbardziej prawidłowym zachowaniem, które można wspierać ćwiczeniami omawianymi w naszym kursie.
Dysocjacja barków i miednicy
W 7 miesiącu normą rozwojową jest zdolność powrotu z brzucha na plecy przez obrót. Ten okres nazywany jest dominacją rozwoju dysocjacji, czyli niezależności barków i miednicy. Widzimy wyraźnie, że Maluch może zostać w „pół-pozycji”, np. leżeć na boku z wykorzystaniem łokcia prezesa i wrócić z powrotem na brzuch, albo wykonać obrót na plecy. W tej kategorii wiekowej mówimy również o rozwoju pełnej możliwości sukcesywnego obrotu. Maluch potrafi wielokrotnie powtórzyć wzorzec obrotowy w tym samym kierunku, np. brzuch plecy plecy brzuch lub w innej kolejności, ale przy założeniu, że obraca się w 1 zamierzonym kierunku – w prawo albo w lewo.
Doskonali się zdolność chwytna dłoni, kciuk jest ustawiony przeciwko pozostałym palcom, nie wykonuje tylko chwytu od podłogi czyli pronacyjnego, ale potrafi odwrócić przedramię do pozycji pośredniej, potrafi zajrzeć leżąc na przedramionach we własną dłoń.
Niemowlę robi samolocik
U niektórych Maluchów możecie zaobserwować przybieranie pozycji, w której odrywa on obie ręce i nogi od podłoża i buja się na brzuchu. Często nazywamy to pływaniem czy „samolocikiem” (zdjęcie 7 poniżej). Ta pozycja jest normalną i naturalną częścią rozwoju niemowląt, pod warunkiem, że nie jest dominująca (o tym, jak powinna wyglądać mówimy w Akademii Falmed). Oznacza to, że powinna ona się pojawiać spontanicznie w trakcie zabawy, trwać kilkanaście sekund, a następnie Maluch powinien opierać swoje dłonie o podłoże, podnieść klatkę piersiową do góry i ewentualnie inicjować wejście do pozycji czworaków. Dominacja pływania w aktywności Malucha na brzuchu, długotrwałe powtarzanie tego zachowania jest nieprawidłowe i powinniśmy skonsultować z fizjoterapeutą bądź pediatrą, czy nasz Maluch nie ma zaburzeń napięcia mięśniowego. Częste przebywanie w tej pozycji jest charakterystyczne dla dzieci ze wzmożonym napięciem mięśniowym.
Zdjęcie 7 – pływanie/samolocik
Zdolności motoryczne 7-miesięcznych Maluchów
W 7 miesiącu możemy swobodnie sadzać Maluchy do codziennych pielęgnacji, karmienia czy kąpieli. Zgodnie z normą rozwojową, 7-miesięczny Maluch posadzony siedzi bez podpierania się wyprostowanych ramionach. Często Maluchy wykorzystują swobodę poruszania rękoma do „rojbrowania”, zrzucając znajdujące się przed nimi przedmioty i mając olbrzymią radość z tego, że każdy zrzucony przedmiot jest podnoszony przez karmiącego go rodzica.
W bardzo rzadkich przypadkach na koniec 7 miesiąca niektóre silne rozwojowo Maluchy podejmują zdolność pionizacji. Przejawiają one zdolność wykorzystania swoich silnych ramion, co pozwala im podciągać się w podporze przodem do pozycji stojącej. Po przeczytaniu tych słów nie pomyślcie czasem, że 7 miesiąc to właściwy czas na pionizacje Malucha czy też popularnej zwłaszcza wśród pokolenia dziadków i babć zabawy hopsia-hopsia. Na to przyjdzie czas w okolicach 10-11 miesiąca.
Nieprawidłowe zachowania Malucha w 7 miesiącu
W Akademii Falmed uczymy rodziców, które zachowania dziecka są nieprawidłowe. Wśród nieprawidłowości 7 miesiąca, które powinny niepokoić rodziców i skłonić ich do konsultacji ze specjalistą, można wskazać kontynuację niechęci do przebywania i leżenia na brzuszku. W trzecim kwartale aktywność na brzuchu powinna być dominująca, Maluch powinien wchodzić w wysoki podpór i powoli inicjować wejście w pozycję czworaków.
Nieprawidłowym zachowaniem zawsze jest też asymetria. W 7 miesiącu może ona się objawiać tym, że Maluch leżąc na brzuchu opiera się tylko na jednym przedramieniu, w ogóle nie balansując w drugą stronę. Ta asymetria nie jest związana z dominacją półkulową mózgu, gdyż jest ona w fazie rozwoju. Na początku 3 kwartału, dziecko nadal doskonali umiejętność używania prawej jak i lewej strony ciała.
Maluch, który nieharmonijnie się rozwija nie podnosi się w 7 miesiącu na wysokie, proste łokcie. Nie lubi on i nie chce leżeć na boku. Deficyt rozwojowy stanowi nieumiejętność obracania się na brzuch i na plecy. 7 miesiąc to granica normy obrotu osiowego. W tym zakresie Maluch powinien wykazywać dużą zdolność motoryczną. Jeśli wasz 7-miesięczny Maluch się nie obraca i nie wykazuje tego rodzaju aktywności, to skonsultujcie się ze specjalistą.
W poprzedniej części mogliście się dowiedzieć na jakim etapie rozwoju psychomotorycznego powinien być wasz Maluch w 4 miesiącu życia, a więc na początku tzw. II kwartału. Omawiamy to również w Akademii Falmed, w której tłumaczymy, jakie są niepokojące zachowania takich Maluchów, na co należy zwrócić szczególną uwagę, a także co powinno stanowić powód do wizyty u specjalisty. W tej części omówię pozostałe etapy drugiego kwartału, a więc 5 i 6 miesiąc.
Rozwój psychomotoryczny niemowlaka w 5 miesiącu życia
W 5 miesiącu rozwija się aktywność środkowej osi długiej ciała, czyli zauważamy aktywność obrotową malucha. W tym okresie dziecko leżąc na plecach ma ochotę przewrócić się do leżenia na brzuchu. Po drodze, rozpoczynając tę inicjację zgina obydwie nogi do brzuszka i układa się do boku (zdjęcia 1 i 2 poniżej). Leżenie na boczku powinno być zgięciowe. Nieprawidłowością jest układanie się malucha na boku zgięciowo z odgiętymi w tył barkami oraz głową. Maluszek z powrotem przewraca się na plecki, układa się asymetrycznie. To są nieprawidłowości, które należy skonsultować z fizjoterapeutą. Odpowiednią technikę układania dziecka omawiamy w naszym kursie.
Zdjęcie 1 – pozycja boczna w 5 miesiącu
Zdjęcie 2 – ułożenie boczne (tablica z rozwojem psychomotorycznym)
W Akademii Falmed prezentujemy ćwiczenia dotyczące między innymi 5 miesiąca życia. W okresie 5 miesiąca maluch kontynuuje rozdzielenie ruchów ramion. Na plecach jedna rączka może się zginać za głowę, druga być ułożona wzdłuż ciała. Nazywamy to dysocjacją obręczy barkowej. W tym wieku Maluch inicjuje także przekładanie ręki na drugą stronę. Mówimy wówczas o realizacji wcześniejszej symetrii na rzecz pracy w linii środkowej, z przekroczeniem linii środkowej ciała. Na plecach prawidłowym zachowaniem będzie podciąganie obydwóch kolan do brzuszka i próby przechwycenia lewą rączką prawej stópki, nawet z tendencją włożenia jej do buzi (zdjęcie 3 poniżej). Nie jest to zwyczajem i obowiązkiem wszystkich Maluchów aby włożyły stopę do buzi, ale chwytanie swoich nóżek jak najbardziej świadczy o prawidłowym rozwoju. Dotykanie uda, kolana, podudzia czy też próby przechwycenia stopy.
Zdjęcie 3 – kontakt dziecka z własnymi nogami i udami
Inicjacja obrotu przez niemowlaka
Brak inicjacji obrotu między 5 a 6 miesiącem życia jest również nieprawidłowością. W normie rozwojowej, Maluch urodzony o czasie bez żadnych zaburzeń, powinien się obracać z pleców na brzuch między 5 a 6 miesiącem, oraz swobodnie na brzuch i na plecy pod koniec 6 miesiąca.
Obrót Malucha musi być symetryczny
Prawidłową aktywnością dziecka jest umiejętność obrotu przez stronę prawą i lewą. Naturalnym zjawiskiem, omawianym w naszym kursie, może być preferowanie przez Malucha jednej ze stron natomiast nie powinniśmy w jego spontanicznym obrocie zauważać tendencji do asymetrii, czyli do stałego obracania się tylko przez jeden bok, przy jednoczesnej niechęci do obracania się przez przeciwny bok.
Reakcja piwoty – nie spuszczajmy dziecka z oczu!
W tych doświadczeniach Maluch między 5 a 6 miesiącem obraca się na brzuch. I ta inicjacja jest spontaniczna, swobodna. Czasami też Maluszki potrafią obrócić się wokół własnej osi krótkiej. Położymy dziecko do łóżeczka na plecach, a rano przychodzimy i widzimy, że leży głową przeciwnie do ułożenia (wykonało obrót o 180 stopni). Tak samo potrafi obrócić się wokół osi, w ciągu zachowań swobodnych na brzuszku. Bawi się ułożone głową do przodu. Zostawiamy Malucha na chwilę, wracamy, a okazuje się, że ten jest odwrócony w przeciwną stronę. Jest to reakcja piwoty. Należy pamiętać, że w okresie rozpoczęcia się inicjacji obrotu, w żadnym wypadku nie powinno się zostawiać maluszka na wyżej uniesionych częściach umeblowania. Przebierak, łóżko, tapczan, materac – kładąc Malucha na tych elementach powinniśmy mieć na niego oko, bo istnieje obawa, że może z nich spaść podczas próby obrotu.
Dziecko będące na etapie inicjacji obrotu powinno być na płaskim, bezpiecznym ułożeniu. Pod stałą i baczną obserwacją rodziców. Jeżeli musimy wykonać inną aktywność i akurat nie jesteśmy w stanie mieć naszego Malucha na oku, to odłóżmy go do łóżeczka, gdzie szczebelki ochronią przed upadkiem, albo też połóżmy na macie na podłodze. Zachęcamy do skorzystania z kursu, w którym dokładnie prezentujemy każde ćwiczenie.
Nieprawidłowe zachowania w 5 i 6 miesiącu
– Brak inicjacji obrotu,
– Obracanie się tylko przez jedną stronę,
– Odginanie głowy,
Apatia ruchowa
– Brak spontaniczności ruchowej Malucha, czyli mała aktywność ruchowa, świadcząca o rozwijającej się wiotkości ruchowej,
– Apatia ruchowa i stereotypy ruchowe. Te stereotypy charakteryzują się brakiem naprzemienności ruchu. Maluch wykonuje ruchy cały czas według takich samych wzorców. Zgina rękę, zgina łokieć, zgina się ramię. Prostuje ramię, prostuje łokieć, prostują się palce.
Przetrwałe odruchy
– Przetrwanie odruchu MORO,
– Przetrwanie odruchu ATOS (asymetryczny toniczny odruch szyjny – więcej na jego temat w artykule o pierwszym kwartale),
– Układanie ramion w charakterystystyczny sposób, odwiedzionych w barkach, zgiętych w łokciach (zdjęcie 4 poniżej),
Zdjęcie 4 – skrzydełkowanie ramion w leżeniu na plecach
Obronność sensoryczna
– Silne odginanie się Malucha podczas noszenia,
– Drażliwość, płaczliwość, przerywany sen, niechęć do leżenia na plecach widoczna np. w czasie spaceru.
Zachowania opisane w powyższych dwóch punktach, mogą świadczyć o obronności sensorycznej, a nie zawsze o głębokich zaburzeniach rozwojowych (więcej o obronności sensorycznej u niemowląt). Dla rozwiania wątpliwości wystarczy skomunikować ten temat ze specjalistą – pediatrą lub fizjoterapeutą – omówić kwestię zachowań waszego Malucha. Od dobrego specjalisty możemy uzyskać instruktaż i podpowiedzi w zakresie prawidłowej pielęgnacji, sposobu noszenia, a także udzielenia podpowiedzi ruchowo-czuciowej Maluszkowi, aby ten rozwijał się w sposób harmonijny.
Rozwój psychomotoryczny Malucha w 6 miesiącu
W ostatnim etapie 2 kwartału rozwojowego, czyli w 6 miesiącu, Maluch zdobywa pełną swobodę zabawy na brzuszku, widzimy także inicjację i próby uniesienia przedramienia nad podłoże, czyli sięga po zabawkę w przód. W Akademii Falmed tłumaczymy, że doświadcza on też możliwości sięgania w przód i w bok, czyli może przesuwać zabawki od osi przedniej obserwowanej do kąta 90° czy ponad 90 stopni. Potrafi chwycić lekką zabawkę i przenieść ją do buzi.
Samodzielność lokomocyjna – przygotowanie do pełzania
Rozpoczyna się też etap przygotowania do pełzania. Maluch leżąc na brzuszku przenosi ciężar ciała na 1 z przedramion, a 2 rączkę wyciąga do przodu z równoczesnym podciągnięciem kolan po stronie nogi uniesionej i wyprostowanej (zdjęcie 5 poniżej). Rozpoczęcie tego wzorca ruchowego inicjuje u niego próbę podciągania się w przód.
Zdjęcie 5 – przygotowanie do pełzania
6-miesięczne Maluchy posiadają zdolności lokomocyjne i potrafią się samodzielnie przemieszczań. Prawidłową zdolnością jest pełen wzorzec pełzania. Czyli w kolejności: 1. Prawa ręką; 2. Lewa noga; 3. Lewa ręka; 4. Prawa noga. Ale niektóre dzieci nie pełzają i kompensują sobie to innym zachowaniem motorycznym, np. podciągają się na 2 ramionkach w przód symetrycznie i dociągają nogi. Ja nazywam to spacerem „na foczkę”. Innym sposobem jest przesuwanie się w tył, albo na przedramionach, albo po wyprostowaniu ramion w łokciach wycofywanie się przez wypchnięcie w tył. Nieprawidłowością w pełzaniu jest przesuwanie się na 1 przedramieniu. Czyli Maluch wyraźnie przesuwa się np. z użyciem prawej ręki, przy jednoczesnym braku wykorzystywania kończyny lewej. Tego rodzaju asymetria jest w tym okresie nieakceptowalna, i powinniśmy zwrócić się do fizjoterapeuty.
Wchodzenie w wysoki podpór na łokciach
Kolejną sprawnością jaką osiąga Maluch w leżeniu na brzuszku, jest zdolność naprzemiennego podciągania kolan do brzucha w aspekcie przygotowania się do pełzania, oraz bardzo wysokiego wspinania się. Niektóre Maluchy inicjują te elementy już wcześniej, pod koniec 5 miesiąca – przez bardzo wysokie wspinanie się na proste łokcie. Dziecko robi pompkę na wysokich łokciach. W okolicach 5-6 miesiąca możemy zaobserwować również charakterystyczny element bujania się na brzuszku, kołysania się z oderwaniem rączek i nóżek od podłoża. Nazywamy to elementem pływania. Ale powinniśmy zwrócić uwagę, że to odrywanie i skrzydełkowanie nóżek nie powinno być stałym zachowaniem. To znaczy, że po uniesieniu kilkusekundowym, maluszek powinien opuścić przedramiona i bawić się ponownie przez kilkanaście sekund na brzuszku, z dłońmi opartymi o podłoże. Jeśli zachowuje stereotyp tego stałego uniesienia w skrzydełkach, to jest to zachowanie nieprawidłowe. Może ono świadczyć o wzmożonym napięciu mięśniowym, i powinniśmy udać się do gabinetu specjalisty. Jest to bardzo ważne, dlatego zachęcamy do dołączenia do Akademii Falmed, w której tłumaczymy zachowania dziecka i zwracamy uwagę na nieprawidłowości.
Obrót z brzucha na plecy
W okresie 6 miesiąca bardzo sprawne i aktywne Maluchy potrafią już inicjować powrót na plecy, któremu poświęcamy czas w naszym kursie. Norma obrotu z brzucha na plecy to okres 6-7 miesiąca. W ostatniej fazie drugiego kwartału, zachowań motorycznych niemowląt jest bardzo dużo. Naprzemienności w ruchach nogami i rączkami, Maluch bawi się, już chętniej bo potrafi sam, chętniej przebywa na brzuchu niż na plecach. Czasami utrudnia nam to pielęgnacje przy przewijaniu, przy zmianie pampersa, kiedy układany Malucha na plecy to ten się odgina i niepokoi. Jest to jednak zachowanie naturalne, dlatego, że woli się obrócić na brzuch, niż leżeć na plecach
Rozwój zdolności dłoni i ręki
W tym okresie Maluch leżąc na brzuchu bardzo silnie rozwija sobie zdolność chwytną dłoni. Potrafi chwytając zabawkę odwrócić dłoń i przedramię. Do tej pory wykonywał te czynności dłonią do podłoża. Potrafi po obrocie na bok bawić się zabawką. Możemy zauważyć, że w tej pozycji silnie drapie w podłoże, na którym leży – jest to bardzo ważne ćwiczenie, które w przyszłości ułatwi mu trzymanie i kontrolę chwytu na różnych przedmiotach.
Widzimy naprzemienność ruchów, czyli ich bogactwo formy. Nadal maluch używa obu rąk do zabawy. Położony do nosidełka lub leżaczka-bujaczka na plecach, potrafi podnieść głowę nad podłoże i pooglądać świat. Jest to prawidłowe zachowanie. Często rodzice sugerują się tym zachowaniem, mówiąc, że Maluch chce usiąść. Należy tu podkreślić, że niemowlę dopiero trenuje możliwość siadania.Nie należy sadzać dzieci na siłę w tym okresie. Możemy na czas karmienia posadzić malucha w tej pozycji (zdjęcie 6 poniżej), lecz nie jest to okres w którym wymagamy umiejętności siadania lub długotrwałego siedzenia. Temat siedzenia niemowląt i przedwczesnego sadzania ich poruszam w artykule na temat 7 miesiąca.
W 4 miesiącu rozwoju motorycznego dziecka widzimy, że równoważy ono swoje doświadczenia w leżeniu na plecach jak i na brzuszku. W tym okresie Maluch położony na brzuchu chętnie się bawi. Ta zabawa charakteryzuje się tym, że widzimy równomierne ułożenie i obciążenie obydwóch przedramion w leżeniu przodem, a główka dziecka jest symetrycznie uniesiona do góry. Dzięki temu Maluch ma możliwość swobodnego obserwowania świata i skręca główkę w lewą oraz prawą stronę, o czym opowiadamy dokładniej w Akademii Falmed.
Nowe aktywności ruchowe Malucha w 4 miesiącu
W tym samym okresie, Maluch rozwija swoje doświadczenia w postaci układania rączek na podłożu. Dłonie dziecka muszą być wyraźnie otwarte, widzimy przeciwstawność otwartego kciuka. Maluszek rozpoczyna drapanie w podłoże, próby wyciągnięcia rączki w przód. Rozpoczyna też bardzo ważny moment balansowania na przedramionach, czyli wyraźnego przenoszenia obciążenia raz na prawe, raz na lewe – przedramię. Sprzyja to rozwojowi rotacji w obrębie obręczy barkowej, jednak taka aktywność wymaga również zaangażowania rodziców. O tym, jak ćwiczyć z dzieckiem opowiadamy w Akademii Falmed.
Zwiększona aktywność na brzuchu
Szyja Malucha jest już wyraźnie zaznaczona. Maluch potrafi dłuższy, kilkunastominutowy okres czasu spędzać na brzuchu. Można stwierdzić, że w prawidłowym zakresie rozwoju coraz chętniej przebywa na brzuchu. Choć w tym okresie równowaga doświadczeń na brzuchu i na plecach w stosunku do pierwszego kwartału powinna być zachowana.
Kontrola ruchu nóg
Miednica dziecka wyraźnie układa się na podłożu, biodra coraz bardziej się prostują, a uda są w odwiedzeniu. W 4 miesiącu pojawia się różnica w kontroli ruchów nóg. Wcześniej były one charakterystycznie zginające się we wszystkich stawach jednocześnie. Teraz po raz pierwszy dziecko w leżeniu na brzuszku może rozdzielić ruch nóżek. Robi to w taki sposób, że zgina kolanka na przemian, lub też może zgiąć obydwa kolana na raz i utrzymywać stópki w powietrzu. Zdarza się też, że dziecko ustawia tak nóżki, że rotuje do wewnątrz podudzia i stópki dziecka się stykają. Maluch pociera stópkami o siebie zdobywając w ten sposób nowe i cenne doświadczenia. Jest to jak najbardziej prawidłowe zachowanie, dlatego warto go w tym wspierać. Pomagają w tym kursy stworzone w ramach Akademii Falmed, w których pokazujemy, jak ćwiczyć z Maluchem, aby wspierać jego rozwój.
Zwiększona aktywność rąk
Jak tłumaczymy w Akademii Falmed, w każdym kwartale życia dziecka możemy zauważyć nowe aktywności. W leżeniu na plecach możemy u 4-miesięcznego niemowlaka zaobserwować większe wykorzystywanie rąk do zabawy. Pojawia się wyprost w łokciach, dzięki czemu Maluch może próbować dosięgnąć wiszącą nad nim zabawkę. Przedramię nadal jest ustawione z dłonią do dołu, lecz powoli rozpoczyna się proces odwracania ręki do strony dłoniowej, w kierunku buzi. Dziecko chętnie łapie zabawki, nadal jednak nie ma pełnej zdolności do przeciwstawiania kciuka.
W leżeniu na plecach bardzo istotnym elementem jestkontrola zgięciowa w biodrach. Czyli jeśli położymy maluszka na płaskim podłożu, powinniśmy zauważyć zdolność podnoszenia obydwóch nóżek w kierunku brzuszka. W tej pozycji uda są ustawione w powietrzu, podudzia skierowane do wewnątrz, a Maluch dotyka się stopami (zdjęcia 1 i 2 poniżej).
Zdjęcie 1 – kontrola zgięciowa w biodrach
Zdjęcie 2 – kontrola zgięciowa w biodrach
Zdobywanie doświadczeń sensomotorycznych przez niemowlę
W 12 tygodniu możemy zauważyć u Maluchów potrzebę wkładania rąk do buzi. W 4 miesiącu to zachowanie jest coraz częstsze, co jest jak najbardziej naturalne. Ręce i buzia mają bardzo dużą reprezentację w układzie nerwowym, więc takie zachowanie jest prawidłowe w jego rozwoju sensomotorycznym, i nie powinniśmy dzieciom w tych zabawach przeszkadzać.
Swobodna praca głowy
4-miesięczny Maluch leżąc na plecach potrafi swobodnie obrócić główkę w obydwie strony. W kształtowaniu się kontroli wzrokowej, widzimy, że powoli rozdziela się ruch gałek ocznych, choć jeszcze nie ma tu pełnej doskonałości. Maluch mając głowę ustawioną na wprost potrafi kierować gałki oczne w prawo i w lewo, jeszcze w niepełnym zakresie, ale jest to początek procesu, który nazywamy dysocjacją gałek ocznych, czyli swobodą poruszania niezależnie od ustawienia głowy. W kolejnych etapach rozwoju, omówionych w Akademii Falmed, będzie to wykorzystywane do spostrzegania i obserwowania otoczenia.
Próby komunikacji Malucha – głużenie
W Akademii Falmed poświęcamy dużo czasu różnym etapom życia dziecka. W 4 miesiącu niemowlę kontynuuje próby komunikacji poprzez gruchanie zwane głużeniem „k”, „g”, „h”, wydobywając z siebie dźwięki o różnym natężeniu. Chętnie nawiązuje kontakt wzrokowy i odpowiada na bodźcowanie przez rodziców. Zaznacza się też wyraźniejsza mimika twarzy, widzimy coraz częściej na twarzy dziecka uśmiechy czy grymasy niezadowolenia. Maluch potrafi przez dźwiękonaśladowcze elementy swojego gaworzenia sam się satysfakcjonować w zabawie, a także próbuje „nawoływać” rodziców do kontaktu i zabawy.
Niemowlę puka stopami o podłoże
Często rodzice pytają mnie „dlaczego maluch puka stopami o podłoże?”. Jest to naturalna cecha, pod warunkiem, że to zachowanie nie dominuje. Jeśli odbywa się ono spontanicznie i sporadycznie, kilkanaście razy w trakcie zabawy, to jest to jak najbardziej prawidłowe. Maluch w ten sposób doświadcza możliwości kontrolowania swoich stóp. W 4 miesiącu nadal występuje odruch chwytny stóp. Zanika za to odruch MORO, w związku z czym nie powinniśmy zauważyć już gwałtownych odrzutów ramion. Należy pamiętać, że każdy etap rozwoju wiąże się z pojawianiem się nowych odruchów u dziecka, dlatego warto regularnie wykonywać ćwiczenia rozwojowe w domu – Akademia Falmed to szkolenia dostosowane do konkretnych kwartałów życia, w których uczymy prawidłowej pielęgnacji, technik noszenia oraz tego, jak ćwiczyć z Maluchem.
Niepokojące objawy u 4-miesięcznego Malucha
Jakie zachowania dziecka powinny zwrócić uwagę rodziców, i skłonić do wnikliwej obserwacji lub też wizyty u fizjoterapeuty:
Niepokoje związane z pozycją leżącą
Powodem do niepokoju u rodziców powinna być niechęć Malucha do leżenia na brzuchu. Jeśli nie wystąpiła na wcześniejszym etapie rozwoju, to może się ona objawić w wieku 4 miesięcy.
W leżeniu na brzuchu niepokojącą cechą jest bardzo krótka szyja i wysoko uniesione ramiona. Szyja jest schowana w obręczy barkowej (niepokojące zachowania opisujemy w naszym kursie).
Leżąc na przedramionach Maluch nie może ich otworzyć na zewnątrz, tzn. przedramiona są skierowane do środka. Dłonie się długotrwale stykają. Poniżej zdjęcie 3 – prawidłowa pozycja w leżeniu na przedramionach oraz zdjęcie 4 – nieprawidłowa pozycja w leżeniu na przedramionach.
Zdjęcie 3 – prawidłowa pozycja Malucha w leżeniu na przedramionach
Zdjęcie 4 – nieprawidłowa pozycja Malucha w leżeniu na przedramionach
Brak aktywności głowy i zaburzenia napięcia mięśniowego
Głowa dziecka często spada w dół, nie zauważamy uniesienia głowy ze zdolnością utrzymania jej w tej pozycji. Normą w 4 miesiącu jest swobodne trzymanie głowy nad powierzchnią i poruszanie nią na wprost i na boki (o tej i innych normach mówimy więcej w Akademii Falmed).
Asymetria ułożeniowa – Maluch leżąc na przedramionach długotrwale, przez skręt głowy utrzymuje asymetryczną pozycję.
Płacz, zaciśnięte pięści i schowane do środka kciuki – te elementy świadczą o zaburzeniach napięcia mięśniowego.
Wypinanie i prężenie się
Wypinanie pupy na brzuchu, czyli wysokie i długotrwałe utrzymywanie się pupy nad podłożem, co utrudnia uniesienie głowy.
Prężenie i krzyżowanie nóżek.
W leżeniu na plecach brak spontanicznej aktywności Malucha. Może to zwiastować rozwijające się zaburzenia napięcia mięśniowego. W przypadku podwyższonego napięcia w obręczy barkowej będziemy widzieć asymetrię. Czyli przy skręcie głowy w prawo lewa ręka będzie zgięta w stawie barkowym, wycofana do tyłu, zaciśnięta w pięści, a ręka prawa będzie wyprostowana, mocno usztywniona i zaciśnięta w piąstkę (zdjęcie 5 poniżej).
Zdjęcie 5 – asymetryczne ułożenie Malucha
Witokość osiowa niemowlaka
W naszym kursie omawiamy wiele nieprawidłowych zachowań motorycznych. Jednym z nich jest nieprawidłowe zachowanie na plecach, czyli odgięciowa pozycja ułożeniowa, tzn. Maluch położony na plecy odgina głowę w tył i w bok, nie lubi leżeć na plecach, niepokoi się, płacze po odłożeniu. Jest zaniepokojony i uspokaja się tylko w trakcie kołysania czy bujania przez rodziców. Odgięciowa pozycja ułożeniowa sprawia również problemy podczas karmienia – Maluch często odrywa się od sutka (zdjęcie 6 poniżej).
Zdjęcie 6 – odgięciowa pozycja ułożeniowa
Nie wszystkie Maluchy lubią ubieranie i rozbieranie, niektóre preferują przebywać „na golasa” i mieć pełną swobodę czucia swojego ciała. Jednak jeśli każda próba ubrania czy rozebrania dziecka kończy się płaczem, spazmami i silnym prężeniem, to powinniście zwrócić się do specjalisty. Dyskomfort dziecka można zredukować między innymi przez niepodrażnianie jego skóry, dlatego tak ważne są odpowiednie techniki pielęgnacyjne, omawiane w naszych kursach.
Obniżone napięcie mięśniowe, czyli wiotkość osiowa również jest nieprawidłowością. Możemy zaobserwować charakterystyczne ułożenie Malucha. Bardzo mało spontanicznej aktywności rąk i nóg, zachowanie jak u leżącej, małej żabki. Ramiona są rozłożone do boku i mają bardzo mały opór przy rucha, są luźne. Kończyny dolne są wyprostowane,
Konsultacja u fizjoterapeuty
Z wyżej wymienionymi objawami warto zwrócić się do specjalisty – fizjoterapeuty, neurologa czy pediatry – i omówić stan Malucha, aby rozwiać wątpliwości i wykluczyć inne jednostki chorobowe, które mogą powodować podobny stan.
W przypadku nieprawidłowych zachowań Malucha, działanie fizjoterapeutyczne podąża w kierunku ich wyhamowania i wyuczenia go prawidłowych zachowań dla danego okresu. Fizjoterapeuta robi to poprzez stymulację, ułożenie, aspekty pielęgnacyjne z udziałem rodziców. Dobry specjalista pamięta o tym, że rolą rodziców jest dbanie o prawidłowy rozwój, pielęgnację i zabawę dziecka, a nie wykonywanie specjalistycznych ćwiczeń, które pozostają domeną fizjoterapeuty. Rodzice, którzy chcą nauczyć się prawidłowych technik wspierających rozwój sensomotoryczny dziecka, korzystają dodatkowo z przygotowanych przez nas kursów – Akademia Falmed pozwala dobrać szkolenie do kwartału życia dziecka, a szczegółowe omówienie ćwiczeń pozwala na ich bezproblemowe wykonanie.
W następnej części cyklu o drugim kwartale rozwoju psychomotorycznego, przedstawiam wam prawidłowe i nieprawidłowe zachowania u 5-cio oraz 6-cio miesięcznych Maluchów.
W poprzednim artykule przybliżyłem wam kwestię asymetrii u niemowląt w pierwszym kwartale. Zwróciłem uwagę na to czym się objawia asymetria, co powinno was rodziców niepokoić w zachowaniu swojego Maluszka, a także jak unikać zachowań pogłębiających asymetrię u dziecka. W tym tekście skupię się na prawidłowych oraz nieprawidłowych zachowaniach u niemowląt w wieku 12 tygodni, omówionych szerzej także w Akademii Falmed. Zwrócę również uwagę na pozamotoryczne aspekty aktywności Maluszków, które powinni obserwować rodzice.
Układanie się i pozycje przyjmowane przez 12-tygodniowe Maluchy
Powyżej 12 tygodnia niemowlę prezentuje ułożenie ramion wzdłuż osi długiej, łokcie zgięte, pięści zaciśnięte (zdjęcie poniżej). Maluszek próbuje rozwinąć możliwość dotykania klatki piersiowej. Rozwija tę zdolność i zaczynamy obserwować próby wkładania rąk do buzi podczas leżenia na plecach. Jest to jak najbardziej prawidłowy objaw.
Nieprawidłowym jest układanie przez niemowlę ramion poza osią długą ciała. Jedno ramię w wyproście a drugie w zgięciu, głowa asymetryczna i krótka szyja – omawiana w poprzednim artykule pozycja szermierza, ale z dodatkowym wygięciem ciała w literkę „C” (zdjęcie poniżej).
Wraz z rozwojem kontroli obręczy barkowej (powyżej 10 tygodnia), podczas leżenia na plecach i na brzuchu maluch objawia tzw. „długą szyję”. W trakcie swobodnego leżenia niemowlę bawi się własnym ciałem i jest usatysfakcjonowane. Często rodzice „przesadzają” z noszeniem Malucha, czyniąc to przy każdym jego płaczu i zaniepokojeniu. Dodatkowym elementem jest huśtanie Malucha, co go stymuluje w zakresie przedsionkowym. W trakcie noszenia Maluch jest stymulowany i spokojny, ale jest to spokój pozorny. W ten sposób szybko przyzwyczajamy Malucha do unoszenia i w krótkim czasie zacznie wam brakować bodźców uspokajających. Ponadto nadmiernie go nosząc nie pozwalacie na swobodny i naturalny rozwój kontroli prawidłowego napięcia mięśniowego. Innymi słowy starajmy się nosić nasze Maluchy z zachowaniem umiaru – warto znać odpowiednie techniki, omianane w Akademii Falmed, aby prawidłowo zadbać o dziecko.
Maluch musi spędzać więcej czasu sam ze sobą
Często rodzice, którzy się do mnie zgłaszają, mówią, że Maluch jest grzeczny tylko na rękach. Że spokojnie śpi tylko na mnie/ze mną. Jest to naturalna i fizjologiczna potrzeba dziecka i Malucha. Jednakże niemowlę m. in. dzięki karmieniu piersią bardzo silnie funkcjonuje w więzi z potrzebą jedzenia i czuciem zapachu mamy oraz mleka, które się wydziela z piersi. Ten element pozwala mu czuć się bezpiecznie. Mając jednak na uwadze zdrowy i harmonijny rozwój psychomotoryczny Malucha w pierwszym kwartale, powinniśmy pozwalać mu spędzać więcej czasu sam ze sobą, w czym pomagają między innymi nasze kursy, łączące rozwój i zabawę.
Prawidłowa pozycja Malucha podczas leżenia
W wieku 12 tygodni Maluch położony na brzuchu powinien umieć symetrycznie leżeć na przedramionach, dlatego ta pozycja jest dokładnie omówione w Akademii Falmed. Łokcie wysunięte ku przodowi, barki uniesione, a głowa w tym okresie zaczyna się układać w uniesieniu do góry na przedłużeniu linii barków, z potylicą kilkanaście centymetrów nad barkami. Tak ułożony Maluch patrzy na wprost pod kątem około 40-50 stopni i doświadcza kontroli podporu przodem. Możemy zaobserwować dłuższą szyję, która jest efektem obniżenia się barków. Zdrowy Maluch lubi przebywać ułożony na brzuchu w prawidłowych wzorcach. Po ułożeniu go na plecach prezentuje chęć ściągania dłoni do linii środkowej, dotyka brzucha, mostka i klatki piersiowej. Często wkłada sobie ręce do buzi, ssie je i rozwija kontrolę środkowolinijną. O tym jak prawidłowo układać Malucha i zachęcać go do spontanicznej aktywności dowiecie się na zajęciach Klubu Malucha.
Nieprawidłowe zachowania w wieku 12 tygodni
– Asymetryczne i jednostronne długotrwałe układanie głowy,
– odginanie potylicy w tył,
– krótka szyja i wysoko uniesione barki,
– brak unoszenia głowy.
Nieprawidłowością jest także wysokie, bardzo mocne odginanie głowy, usztywnianie jej. Prawidłowym zachowaniem Malucha w wieku 12 tygodni jest osiowanie głowy, długa szyja i symetryczne barki.
„Pozamotoryczne” nieprawidłowości u niemowląt w pierwszym kwartale
Poza prawidłowymi i nieprawidłowymi zachowaniami motorycznymi, u niemowląt funkcjonują również zachowania tzw. „obronności sensorycznej”.
Obronność sensoryczna u niemowląt
Maluch z taką obronnością jest płaczliwy, zaniepokojony w trakcie kąpieli, pobudzony, bardzo ruchliwy. Możemy zaobserwować gwałtowne wyrzuty i wyprosty a następnie przywiedzenia ramion. Często może to być element wygórowanego odruchu Moro, który jest odruchem fizjologicznym występującym od urodzenia do 4 miesiąca. Dołącz do Akademii Falmed i naucz się o nim więcej.
Jednak wraz z dojrzewaniem układu Malucha ten odruch zanika. Utrzymywanie się go w dużej, wzmożonej aktywności, szczególnie po odłożeniu na podłoże i silnym prężeniu ramion, a następnie ich wiotczeniu, mogą wskazywać na nieprawidłowości i nieharmonijny rozwój dziecka. W tym okresie Maluch będący zaniepokojony swoimi nieprawidłowymi doświadczeniami staje się nadwrażliwy na dotyk. Jest płaczliwy i niespokojny w czasie ubierania, rozbierania, kąpieli czy karmienia.
Niepokój niemowlaka podczas karmienia
Pod koniec 3 miesiąca obawy rodziców może również wzbudzać niepokój Malucha podczas karmienia. Może mieć to podłoże w nieprawidłowym noszeniu Malucha – o czym mogliście przeczytać w pierwszej części.Noszenie w pionie jest asymetryczne. Taki Maluch nie jest przez rodziców układany na brzuchu, nie chce przebywać sam ze sobą przez choćby kilkanaście minut i często podczas karmienia wzbudza duży niepokój mamy. Charakterystyczną cechą takich zachowań jest odgięciowe układanie głowy przez niemowlę. Mama układając Malucha dobocznie do piersi chciałaby aby ten chwycił sutek i ładnie ssał. Niemowlę jednak podrażnia się, odgina głowę, wypluwa sutek i płacze, co niestety bardzo często tworzy zamknięte koło zachowań. Mama próbuje ponownie ułożyć Malucha i zneutralizować jego nieprawidłowe zachowanie, czasami robiąc to w sposób nieświadomie nieprawidłowy, a Maluch w dalszym ciągu odgina się i płacze.
Niechęć do ssania może być powiazana ze wzmożonym napięciem mięśniowym
Ta nieprawidłowość nie zawsze jest powiązana z brakiem odruchu ssania, co tłumaczymy w naszych kursach. Zdarzają się dzieci, u których ten odruch jest bardzo silny, lecz napięcie w obręczy barkowej i okolicach szyi, a także wrażliwość dotykowa powodują, że Maluch nie może zaspokoić swojej potrzeby jedzenia. U takich niemowląt jedzenie z piersi jest krótkie, zrywne, trwające nie dłużej niż kilkanaście sekund, dodatkowo często przerywane płaczem. Widząc tego rodzaju objawy u waszego Malucha nie czekajcie, tylko umówcie się do specjalisty!
Ocena skali deficytu – zadanie dla fizjoterapeuty
Wskazane przeze mnie nieprawidłowości zarówno tu, jak i w poprzednim artykule nie zawsze będą wymagały długofalowej terapii. W moim doświadczeniu w zakresie fizjoterapii pediatrycznej i neurologicznej, jeśli podczas konsultacji nie zauważę u dziecka głębszych zaburzeń rozwojowych lub na tle neurologicznym, to wykonujemy z rodzicami instruktaż, lub też kieruję ich do terapii na 2-3 spotkania instruktażowe z naszymi fizjoterapeutkami. Taki instruktaż dotyczy prawidłowego podnoszenia, unoszenia, trzymania, karmienia, przewijania Malucha. Jak pokazuje praktyka, w znakomitej większości przypadków, po paru tygodniach rodzice zgłaszają się na kontrolę z zadowoleniem, że te uwagi, które im przekazaliśmy, pozwoliły na prawidłowe zachowanie dziecka. Co usatysfakcjonowało zarówno tego małego człowieka, jak i rodziców.
Opisane nieprawidłowe zachowania niemowlaka w pierwszym kwartale nie zawsze wynikają z głębokich zmian w układzie nerwowym. Często jest to element niedojrzałości układu nerwowego. I jego korekcja powinna odbywać się jak najwcześniej. Stąd nazwa gałęzi fizjoterapii która się tym zajmuje – Wczesna Interwencja. Warto już teraz dołączyć do Akademii Falmed i zadbać o rozwój sensomotoryczny dziecka.
Jest to pierwszy z cyklu artykułów mojego autorstwa, w którym zwrócę waszą – rodziców – uwagę na niepokojące objawy i zachowania u niemowlaka w pierwszym kwartale (0-12 tygodni). Kolejne teksty będziemy dodawać co kilka tygodni, a informacja o ich publikacji na pewno zostanie zamieszczona na naszym Facebooku . Śledźcie uważnie nasz fanpage aby niczego nie pominąć, a także dołączcie do Akademii Falmed, gdzie nauczymy Was dbać o rozwój sensomotoryczny Maluszków!
Asymetria – czym jest i jak się objawia
Tuż po urodzeniu dziecko prezentuje leżąc na brzuszku totalny wzorzec zgięciowy, charakteryzujący się podciąganiem kolan pod brzuch i wysokim uniesieniem pupy (zdjęcia poniżej). Powoduje to, że obręcz barkowa dziecka jest poniżej osi podparcia. W pierwszym kwartale główka dziecka leżącego na brzuchu układa się zawsze asymetrycznie (do boku). Wraz z rozwojem Malucha będzie wzrastała jego zdolność do kontroli podporu przodem (omawiana w naszych kursach) , co charakteryzuje się chęcią do uniesienia głowy.
Zdjęcie 1 – ułożenie niemowlęcia po urodzeniu
Zdjęcie 2 – ułożenie niemowlęcia po urodzeniu
Unoszenie główki przez Malucha
Aż do końca 8 tygodnia Maluch sygnalizuję chęć poprzez krótkotrwałe uniesienie głowy i jej ponowne opadnięcie na podłoże. Często uniesienie to jest symetryczne, ale zdarza się, że niemowlę po ułożeniu na brzuchu skręca główkę w prawo lub w lewo, unosi do góry i odgina w łuk, długotrwale utrzymując tę pozycję. Jest to nieprawidłowe zachowanie, na które zwracamy uwagę w Akademii Falmed. Wraz z upływem tygodni ta nieprawidłowość może się nasilać. W okresie 8-12 tygodni możemy zaobserwować, że po ułożeniu dziecka na brzuchu, unosi ono głowę tak wysoko, że przewraca się na plecy.
Rodzice często kojarzą to z dużą aktywnością Malucha i jego prawidłowym rozwojem. „Nasz Maluch jest tak silny, że obraca się samodzielnie na plecy”. Niestety jest to błędne myślenie. Etap samodzielnego obrotu na plecy jest właściwy dla wieku 5-6 miesięcy. Ta nieprawidłowość we wcześniejszym wieku, jest efektem asymetrii oraz wzmożonego napięcia mięśniowego w obręczy barkowej i karku. Jeśli więc u waszego Maluszka w wieku 8-12 tygodni zaobserwowaliście podobne zachowania, to powinniście skonsultować się z pediatrą czy fizjoterapeutą zajmującym się rozwojem małych dzieci.
Asymetria naturalnym elementem rozwoju
W Akademii Falmed bardzo dużą uwagę przykładamy do asymetrii, która stanowi część rozwojową najmłodszych niemowląt. Zarówno na brzuchu, jak i na plecach w 1 kwartale za asymetrię odpowiada wrodzony odruch – asymetryczny toniczny odruch szyjny (ATOS). Normą jest kiedy zauważamy taką samą częstotliwość skrętu głowy w prawo, jak i w lewo. W pierwszych dwóch miesiącach preferowanie przez dziecko jednej strony, może sugerować nieprawidłową asymetrię, wywołaną przez ATOS. Drugą przyczyną powodującą taki stan może być przykurcz mięśnia mostkowo-sutkowo-obojczykowego, określany jako kręcz szyi. Ponownie, w przypadku występowania tego typu objawów u waszego Malucha sugerujemy konsultację u fizjoterapeuty lub pediatry.
Prawidłowe układanie się niemowlaka na plecach
Od 8 tygodnia i dalej w ułożeniu Malucha na plecach, prawidłowe jest aby prezentował np. po skręcie głowy w prawo, tendencję do ustawiania jej w osi długiej ciała. Innymi słowy bródka powinna być na przedłużeniu mostka. Jeśli w wieku 8-12 tygodni rodzice dostrzegają tendencję do długotrwałego układania głowy asymetrycznie, to należy to skonsultować ze specjalistą. Często może mieć to podłoże zaburzeń napięcia mięśniowego, które można skorygować przez prawidłową pielęgnację (prawidłowe techniki pielęgnacyjne omawiamy w naszym kursie), a czasem terapię.
Prężenie się dziecka, wyginanie w literkę „C”
Szczególnie niepokojącym elementem jest kiedy za asymetrią w układaniu głowy, dojdzie odgięciowe wyginanie się maluszka. Czyli wyginanie się w literę „C” nie tylko w obrębie głowy, szyi i barków, ale też w osi długiej ciała. Powyżej 8 tygodnia skręt głowy nie powinien wywoływać w obrębie obręczy barkowej ułożenia w postaci szermierza (zdjęcie poniżej). Wraz z rozwojem układu nerwowego Maluszek zaczyna koncentrować swoje doświadczenia symetryczne.
Zdjęcie 3 – tzw. pozycja szermierza – 1 ręka zgięta, 2 wyprostowana, głowa skręcona w kierunku wyprostowanej ręki
Nieprawidłowości w zachowaniu niemowląt związane z asymetria
– Długotrwałe i jednostronne skręcanie głowy,
– wyginanie się w łuk,
– asymetryczne ułożenie w ciągu aktywności, kiedy nie śpi,
– asymetryczne, długotrwałe układanie się głowy w jedną stronę.
Zachowania pogłębiające asymetrię
Jak wynika z moich wieloletnich obserwacji klinicznych, popartych rozmowami z rodzicami, którzy przychodzą na moje konsultacje, a także na zajęcia w ramach Klubu Malucha, elementem pogłębiającym asymetrię jest nieprawidłowe trzymanie Malucha, podczas płaczów i próby uspokojenia.
Nieprawidłowe sposoby noszenia niemowląt
Nieprawidłowym sposobem noszenia, szczególnie takiego Malucha, który ma wzmożone napięcie w obręczy barkowej, jest długotrwałe noszenie dziecka w pionie (zdjęcia poniżej). Noszenie dziecka w tej pozycji jest dopuszczalne, ale tylko w krótkich odcinkach czasowych (maksymalnie kilka minut). Maluszek aby móc oddychać zawsze będzie skręcał głowę do boku, tego samego, do którego skręca główkę leżąc na plecach. Długotrwałe noszenie w tej pozycji utrwala i pogłębia asymetrię. Dodatkowo niemowlę odchyla głowę w tył poza obręcz barkową i nasila układanie się w łuk. W momencie odłożenia go do łóżeczka następuje pogłębienie asymetrii i odgięcia, co niepokoi dziecko. A więc ponownie Maluch jest brany na ręce, trzymany w nieprawidłowej pozycji, a rodzice mówią, że uspokaja się tylko noszony na rękach i nie chce przebywać sam.
Zdjęcie 4 – nieprawidłowe noszenie Malucha w pionie, „na pająka”
Zdjęcie 5 – nieprawidłowe noszenie Malucha w pozycji siedzącej
Prawidłowe sposoby noszenia niemowląt
Poniżej prezentuję wam dwa sposoby noszenia Maluchów, które są dla nich zdrowe i bezpieczne. Oba z nich prezentuje rodzicom na pierwszych zajęciach Klubie Malucha, a także szczegółowo omawiam w Akademii Falmed.
Zdjęcie 6 – prawidłowy sposób noszenia, pozycja „królewska”
Zdjęcie 7 – Prawidłowy sposób noszenia, pozycja „na tygryska
Zwracam waszą uwagę na wysunięcie pupy do przodu w pozycji fleksyjnej, którą na zajęciach Klubu Malucha nazywamy „królewską”. Takie ułożenie Malucha nie jest dla niego antygrawitacyjne, w przeciwieństwie do utrzymywania jego pupy w pozycji siedzącej. Sprzyja również lepszej pracy jelit i ułatwia Maluszkowi wypróżnianie się. W ułożeniu bocznym („na tygryska”) Maluch jest bezpieczny, nasze barki nie są obciążone. Ta pozycja dodatkowo działa na niego uspokajająco.
Układanie Malucha do leżenia
W pierwszym kwartale (kursy w Akademii Falmed są dostosowane do konkretnych etapów życia dziecka) Maluch powinien być układany w kierunku aktywności na brzuszku, co zapewni mu swobodę zachowań motorycznych i sensorycznych (dotykowo-czuciowych). Często jednak rodzice 8-tygodniowych i starszych Maluchów nie układają ich na brzuchu, argumentując to tym, że nie chce, nie lubi, odgina się, czy zachowuje się w nieprawidłowy sposób. Niestety nie sprzyja to prawidłowemu rozwojowi w późniejszych etapach, utrwala wzmożone napięcie w obręczy barkowej i obrębie karku, a także pogłębia asymetrię ułożeniową.
Powyżej 8 tygodnia, Maluch położony na brzuchu powinien prezentować możliwość oparcia się na przedramionach. Łokcie na wysokości barków lekko cofnięte ku klatce piersiowej, ale głowa ustawiona symetrycznie, z możliwością uniesienia się w górę i w dół. Ułożenie przedramion z przodu, dłońmi zbliżonymi do noska pozwala w momencie uniesienia oraz opuszczenia głowy, wykorzystywać odruch ssania.
Naturalna chęć do aktywności na brzuchu
Maluch, który jest zdrowy i nie wykazuje żadnych deficytów, ułożony na brzuchu chętnie przebywa w tej pozycji, a po momencie krótkiego uniesienia głowy opuszcza ją i ssie swoje dłonie. Jest to zachowanie naturalne, fizjologiczne oraz korzystne i potrzebne Maluszkowi. W ten sposób poznaje swoje możliwości dotykowe ustami. Ta zdolność powiązana z odruchem ssania, a także chęć ćwiczenia tego odruchu jest sprzężona z rozwojem jego układu nerwowego oraz silnym powiązaniem pomiędzy dłońmi i ustami. Nie przeszkadzamy i nie zabraniamy niemowlakom ssać swoich dłoni.
Jeśli w okolicach 8-10 tygodnia zauważacie niepokój, niechęć dziecka do leżenia na brzuchu, jego płaczliwość, a także asymetrię w takim ułożeniu, to należy zgłosić się do specjalisty.
Charakterystyka asymetrii powyżej 10 tygodni
– Nie chce leżeć na brzuchu,
– łokcie nie są na wysokości barków,
– barki nie są uniesione ponad podłoże,
– przylega do podłoża całym ciałem,
– odgina jedno ramię w tył,
– ma zaciśnięte pięści,
– ma przedramiona skręcone do środka.
W drugiej części tego artykułu, przybliżam wam jakie są prawidłowe i nieprawidłowe zachowania niemowlaka w wieku 12 tygodni. Również ze zwróceniem uwagi na „pozamotoryczne” nieprawidłowości występujące u Maluchów w pierwszym kwartale. Zachęcamy też do dołączenia do Akademii Falmed, w której omawiamy, jak prawidłowo dbać o rozwój dziecka.
.
